Cơ quan thực thi quyền sở hữu trí tuệ ở Hồng Kông: Hải quan và bốn trụ cột pháp lý

Bạn có biết rằng chỉ riêng trong năm 2024, Hải quan Hồng Kông đã thu giữ hơn 4 triệu sản phẩm giả mạo trị giá HK$309 triệu? Là một trong những trung tâm thương mại nhộn nhịp nhất thế giới, Hồng Kông liên tục chịu sức ép từ các mạng lưới làm hàng giả có tổ chức tìm cách lợi dụng vị trí chiến lược của mình. Hiểu rõ mối liên hệ giữa bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và hoạt động thực thi pháp luật của hải quan không chỉ là vấn đề tuân thủ pháp luật—mà còn là yếu tố thiết yếu để bảo vệ doanh nghiệp trên thị trường toàn cầu hiện nay.

Tuyến phòng vệ hàng đầu của Hồng Kông: Cục Hải quan và Thuế tiêu thụ đặc biệt

Vị trí địa lý của Hồng Kông với vai trò là một trung tâm thương mại và logistics quốc tế lớn vừa là lợi thế chiến lược, vừa là điểm dễ bị lợi dụng trong cuộc chiến toàn cầu chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Cục Hải quan và Thuế tiêu thụ đặc biệt Hồng Kông (C&ED) là cơ quan chính phủ duy nhất chịu trách nhiệm thực thi các chế tài hình sự đối với hành vi xâm phạm quyền tác giả và nhãn hiệu, hoạt động trong khuôn khổ pháp lý toàn diện được xây dựng nhằm bảo vệ cả chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ lẫn các thương nhân kinh doanh hợp pháp.

Vì sao Hồng Kông là một điểm kiểm soát biên giới then chốt

Hồng Kông thường xuyên bị nhắm đến để làm đầu mối chiến lược cho hoạt động trung chuyển hàng giả do nằm gần các cơ sở sản xuất tại Trung Quốc đại lục và có cơ sở hạ tầng giao thông vận tải đẳng cấp thế giới. Thực tế này đòi hỏi hoạt động thực thi pháp luật tại biên giới phải luôn được duy trì nghiêm ngặt để ngăn Hồng Kông trở thành tuyến trung chuyển đưa hàng giả vào thị trường toàn cầu.

C&ED áp dụng chiến lược thực thi đa hướng nhằm vào hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ở ba cấp độ riêng biệt:

• Thực thi xuyên biên giới: Tập trung vào các hoạt động bất hợp pháp ở khâu nhập khẩu, xuất khẩu và trung chuyển
• Thực thi trong nội địa: Nhắm vào hoạt động phân phối và bán lẻ hàng giả trong nội địa
• Thực thi trên môi trường trực tuyến và trong lĩnh vực công nghệ: Xử lý hành vi sao chép lậu trên môi trường số và xâm phạm quyền trong thương mại điện tử

Khung pháp lý: Bốn trụ cột bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ

1. Pháp lệnh về Mô tả thương mại (Trade Descriptions Ordinance, Cap. 362)

Pháp lệnh về Mô tả thương mại là văn bản pháp luật quan trọng về bảo vệ người tiêu dùng, có tác động trực tiếp đến việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới. Được sửa đổi đáng kể vào năm 2013, Pháp lệnh về Mô tả thương mại (TDO) nghiêm cấm việc sử dụng mô tả thương mại sai lệch và nhãn hiệu giả mạo trên hàng hóa, cũng như năm loại hành vi thương mại không công bằng cụ thể.

2. Pháp lệnh về Quyền tác giả (Copyright Ordinance, Cap. 528)

Pháp lệnh về Quyền tác giả thiết lập cơ chế bảo hộ toàn diện đối với các tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả và quy định cụ thể về việc nhập khẩu, xuất khẩu các bản sao xâm phạm quyền tác giả. Hành vi xâm phạm quyền tác giả xảy ra khi một người, không được chủ sở hữu quyền tác giả cấp phép, nhập khẩu vào Hồng Kông hoặc xuất khẩu từ Hồng Kông (không nhằm mục đích sử dụng cá nhân và trong gia đình) một bản sao tác phẩm là bản sao xâm phạm quyền tác giả mà người đó biết hoặc có cơ sở để tin là bản sao xâm phạm quyền tác giả.

3. Pháp lệnh về Nhãn hiệu (Trade Marks Ordinance, Cap. 559)

Pháp lệnh về Nhãn hiệu, có hiệu lực từ ngày 4 tháng 4 năm 2003, thiết lập hệ thống đăng ký và bảo hộ nhãn hiệu hiện đại của Hồng Kông. Một bước phát triển quan trọng đã diễn ra với Pháp lệnh về Nhãn hiệu (Sửa đổi) năm 2020 (Trade Marks (Amendment) Ordinance 2020), theo đó Cục Hải quan và Thuế tiêu thụ đặc biệt được trao thêm thẩm quyền thực thi pháp luật, tập trung toàn bộ trách nhiệm thực thi pháp luật liên quan đến nhãn hiệu vào C&ED.

4. Pháp lệnh Phòng chống xâm phạm bản quyền (Cap. 544)

Pháp lệnh chuyên biệt này điều chỉnh các khía cạnh cụ thể của hành vi xâm phạm bản quyền, đặc biệt tập trung vào hoạt động sản xuất đĩa quang và ghi hình tại các địa điểm giải trí công cộng. Việc thực thi quyết liệt các quy định chống đĩa quang vi phạm bản quyền đã khiến các điểm bán lẻ loại đĩa này (POD) gần như bị xóa bỏ tại Hong Kong trong những năm gần đây.

Hệ thống ghi nhận quyền sở hữu trí tuệ: Cánh cửa tiếp cận cơ chế bảo vệ tại biên giới

Hong Kong vận hành một hệ thống ghi nhận quyền sở hữu trí tuệ tự nguyện, cho phép chủ thể quyền đăng ký quyền sở hữu trí tuệ của mình với Hải quan, qua đó hỗ trợ thực thi hiệu quả hơn tại biên giới. Mặc dù việc ghi nhận không mang tính bắt buộc, nhưng việc này giúp nâng cao đáng kể khả năng của Cơ quan Hải quan và Thuế tiêu thụ đặc biệt Hong Kong (C&ED) trong việc nhận diện và ngăn chặn hàng giả.

Người giám định có đủ năng lực: Một yêu cầu then chốt

Việc chỉ định một người giám định có đủ năng lực là một trong những đặc điểm nổi bật nhất của hệ thống ghi nhận quyền sở hữu trí tuệ tại Hong Kong. Hai yêu cầu thiết yếu để việc ghi nhận được chấp thuận là: (1) chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ phải chỉ định một người giám định có đủ năng lực để kiểm tra hàng hóa bị thu giữ; và (2) phải có một vụ việc xâm phạm nhãn hiệu hoặc bản quyền đang xảy ra tại Hong Kong.

Người giám định được đề cử phải có chuyên môn để phân biệt hàng thật, hàng giả và sản phẩm nhập khẩu song song. Sau khi đơn đề nghị ghi nhận được nộp, C&ED sẽ bố trí một cuộc phỏng vấn chính thức để đánh giá năng lực của người giám định.

Yêu cầu đối với hồ sơ đề nghị ghi nhận

Các tài liệu cần thiết để ghi nhận quyền sở hữu trí tuệ bao gồm:

• Bằng chứng về sự tồn tại và quyền sở hữu đối với quyền sở hữu trí tuệ (ví dụ: Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu đối với nhãn hiệu đã đăng ký)
• Bằng chứng về hành vi bị cáo buộc là xâm phạm quyền (mẫu bản sao xâm phạm quyền kèm theo bản sao hợp pháp để đối chiếu)
• Văn bản ủy quyền nếu nộp hồ sơ thông qua người đại diện
• Thư chỉ định người giám định có đủ năng lực
• Bản cam kết hỗ trợ Hải quan nhận diện hàng hóa bị thu giữ và làm chứng tại tòa với tư cách nhân chứng của bên công tố

Thực thi tại biên giới trong thực tiễn: Từ phát hiện đến tiêu hủy

Quy trình thực thi gồm bảy bước

1. Phát hiện ban đầu: Hải quan tiến hành kiểm tra ngẫu nhiên tại tất cả các cửa khẩu, bao gồm các nhà ga hàng hóa hàng không, cảng container và điểm kiểm soát biên giới đường bộ
2. Tạm giữ: Hàng hóa đáng ngờ được tạm giữ để chờ kiểm tra
3. Thông báo: Nếu quyền sở hữu trí tuệ đã được ghi nhận, chủ thể quyền hoặc người giám định do họ chỉ định sẽ được thông báo
4. Giám định: Người giám định có đủ năng lực kiểm tra hàng hóa bị tạm giữ để xác định tính xác thực
5. Điều tra: Hải quan tiến hành điều tra độc lập, thường kết hợp với hoạt động thu thập thông tin tình báo
6. Quyết định truy tố: Nếu hàng hóa được xác nhận là xâm phạm quyền, Hải quan sẽ tham vấn Bộ Tư pháp về việc truy tố
7. Xử lý: Sau khi có phán quyết kết tội, hàng hóa xâm phạm quyền thường bị tiêu hủy để ngăn ngừa việc quay trở lại lưu thông thương mại

Thống kê thực thi: Một năm đạt kết quả kỷ lục

Hải quan Hong Kong đã cho thấy hiệu quả thực thi được nâng cao đáng kể trong năm 2024, phản ánh việc tăng cường đấu tranh chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ:

Các chiến dịch đáng chú ý trong năm 2024

• Chiến dịch trên toàn lãnh thổ vào tháng 8 năm 2024: Nhắm vào nước hoa, mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc da giả, qua đó thu giữ hơn 5,000 sản phẩm nghi là hàng giả và bắt giữ 8 người
• Chiến dịch tháng 10 năm 2024: Tại Tuen Mun River Trade Terminal, đã thu giữ khoảng 74,700 sản phẩm nghi là hàng giả, trị giá 14.9 triệu HK$
• Các chiến dịch tháng 11 năm 2025: Đã thu giữ khoảng 3,300 sản phẩm nghi là hàng giả với giá trị thị trường ước tính 2.5 triệu HK$ tại cửa khẩu Hong Kong của cầu Hong Kong-Zhuhai-Macao

Hướng dẫn thực tiễn dành cho chủ thể quyền

Sáu bước để tối đa hóa hiệu quả bảo vệ tại biên giới

1. Hoàn tất việc ghi nhận quyền sở hữu trí tuệ: Mặc dù các yêu cầu rất nghiêm ngặt, việc ghi nhận với Hải quan Hong Kong mang lại cơ chế hiệu quả nhất để thực thi tại biên giới
2. Bảo đảm nhãn hiệu đã được đăng ký tại Hong Kong: Trên thực tế, Hải quan thường yêu cầu nhãn hiệu phải được đăng ký tại Hong Kong như một điều kiện tiên quyết để được ghi nhận
3. Chỉ định người giám định có trụ sở tại Hong Kong: Do có thể phát sinh yêu cầu giám định trong thời gian báo trước ngắn, việc chỉ định đại diện có trụ sở tại Hong Kong giúp đáp ứng nhanh chóng
4. Đầu tư đào tạo người giám định: Cung cấp chương trình đào tạo toàn diện về xác thực sản phẩm, quy trình sản xuất và mạng lưới phân phối
5. Duy trì hồ sơ cập nhật: Thông báo cho Hải quan về các thay đổi liên quan đến dòng sản phẩm, bao bì, đặc điểm xác thực và các kênh phân phối được ủy quyền
6. Cam kết hợp tác: Sẵn sàng hỗ trợ tích cực, bao gồm tham gia các hoạt động đột kích và làm chứng trong quá trình tố tụng tại tòa án

Báo cáo hành vi nghi ngờ xâm phạm

Nếu phát hiện các hoạt động bị nghi ngờ vi phạm pháp luật về sở hữu trí tuệ, hãy báo cáo qua các kênh sau:

• Đường dây nóng Hải quan (24 giờ): 2545 6182
• Báo cáo trực tuyến: Hệ thống thông báo trên trang web của Hải quan Hong Kong
• Thông báo bằng văn bản: Dành cho chủ sở hữu nhãn hiệu có quyền sở hữu trí tuệ đã được ghi nhận tại Hải quan

Các xu hướng mới nổi và diễn biến trong tương lai

Tăng cường hợp tác xuyên biên giới

Sáng kiến hội nhập Khu vực Vịnh Lớn đã tăng cường hợp tác giữa các cơ quan hải quan Hong Kong, Guangdong và Macao. Cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ của khu vực tạo điều kiện chia sẻ thông tin theo thời gian thực và phối hợp các hoạt động thực thi pháp luật, xuất phát từ thực tế rằng hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thường mang tính xuyên quốc gia.

Tăng cường thực thi quyền bằng công nghệ

Hải quan Hong Kong đang ngày càng tận dụng công nghệ để thực thi quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm các hệ thống lập hồ sơ rủi ro tiên tiến phục vụ sàng lọc hàng hóa, cơ sở dữ liệu số về thông tin quyền sở hữu trí tuệ đã được ghi nhận, hệ thống báo cáo trực tuyến và hoạt động phân tích dữ liệu nâng cao nhằm nhận diện các phương thức vận chuyển, buôn bán hàng hóa bất hợp pháp.

Chú trọng thương mại điện tử và hành vi xâm phạm trên môi trường số

Nhận thức được xu hướng chuyển dịch sang thương mại trực tuyến, Cục Hải quan và Thuế tiêu thụ đặc biệt (C&ED) đã mở rộng chiến lược thực thi pháp luật trên môi trường trực tuyến và ở cấp độ công nghệ. Các biện pháp này bao gồm giám sát các nền tảng thương mại điện tử, điều tra người bán trực tuyến và phối hợp với đơn vị vận hành nền tảng để gỡ bỏ các nội dung đăng bán hàng hóa xâm phạm quyền.

Trong nền kinh tế toàn cầu hóa hiện nay, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của quý vị tại biên giới Hong Kong không còn là lựa chọn tùy nghi—đó là một chiến lược kinh doanh thiết yếu. Khi hàng giả ngày càng tinh vi và các mạng lưới tội phạm có tổ chức lợi dụng các tuyến thương mại, việc chủ động phối hợp với Hải quan Hong Kong thông qua hệ thống ghi nhận quyền mang lại biện pháp bảo vệ hiệu quả nhất. Sự kết hợp giữa các khuôn khổ pháp lý nghiêm ngặt, nguồn lực chuyên trách cho thực thi pháp luật và các cơ chế hợp tác đổi mới giúp hệ thống bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới của Hong Kong trở thành một trong những hệ thống hiệu quả nhất thế giới đối với các chủ thể quyền sẵn sàng đầu tư vào việc đăng ký đúng quy định và hợp tác liên tục.